Fotoğraf, kullanılmaya başlandığı andan itibaren toplumsal eleştiri aracı olarak, toplumu düşünmeye ve yorum yapmaya yönlendirmiştir. Bunun ilk örneklerinden David Octavius Hill ve Robert Adamson’un çekmiş olduğu fotoğraflar, İskoçya’daki bir köyün balıkçılarının daha iyi bir tekne ve donanımlarını iyileştirerek güvenliklerini arttırmak için para sağlama amacını taşımaktadır. Jacob Riis'in fotoğraflarının amacı ise, toplumsal tepki uyandırmak ve değişimi sağlamaktır. Örneğin 1889 yılında New York'un göçmen konutlarında yaşanan işsizliği ve fakirliği, çektiği fotoğrafları sayesinde geniş kitlelere duyurmuştur. Böylelikle kent sağlık örgütü bu bölgede yaşam koşullarının iyileştirilmesi için harekete geçmiştir. Bunlar gibi daha pek çok örnek bulunmaktadır.

Çağdaş örneklerden biri ise, James Nachtwey “İnferno” adlı çalışmasıyla dünya kamuoyunu açlık ve savaş ile yüzleşmeye çağırmıştır. Eugene Smith, Pittsburgh fotoröportajıyla oradaki sorunları toplumun dikkatine sunmuştur. İzleyicinin fotoğraflarla kurduğu ilişki ve etkileşimden daha önemlisi fotoğrafçının kendi çektiği fotoğrafı ile ilişki ve etkileşim kurmasıdır. Bunun yanı sıra fotoğrafçı, fotoğrafı çekerken de iletmek istediği mesajı izleyiciye de yansıtması gerektiğinin bilincinde olmalıdır. Örneğin zayıflıktan ölmek üzere olan küçük kız çocuğu ile yakınındaki akbabayı çeken, Güney Afrikalı Kevin Carter, küçük kızla ilgilenmediği için toplumdan gelen eleştiriler sonucu yaşamına son vermiştir. Sosyal ve küresel sorumluluk bilincine sahip, sanat vizyonu gelişmiş fotoğrafçılar olayın doğasına müdahalenin değil olayın gerçekliğinin aktarımının daha değerli olduğunun farkındadırlar. Nitekim çektikleri fotoğraflardaki gerçeklik tüyler ürpertici boyutta olsa da etrafımızda olup bitenleri çıplak ve örtüsüz gözler önüne serdiği için topluma etkisi daha kıymetlidir. Çekmiş olduğu her bir fotoğraf karesinin sorumluluğunu taşıyarak dönemin gerçekliğini yansıtan bir fotoğraf sanatçısıdır Kevin Carter.

Fotoğrafçılar gezen, araştıran ve yaşamda ayrıntıları gören, gösteren kişilerdir. Her fotoğrafın ekonomik, politik, sanatsal ve ideolojik yönleri bulunmaktadır. Fotoğrafçı, hangi konu üzerinde çalışıyorsa, fotoğrafın alt yapı bilgisinin yanı sıra o konuyla ilgili bilgileri de araştırması gerekir.

Günümüzde ise, insanlar tüketim ekonomisinin ön planda olması nedeni ile manevi doyumu sanatsal düşünce veya sanatsal etkinlikler yerine, dinde, astrolojide, milliyetçilikte veya bunlara benzer düşünce ortamlarında arıyorlar. Halbuki sanat insanlara barış ve huzur vererek yol göstermiştir. Bu yol göstermede fotoğraf sanatının da rolü büyüktür. 21. Yüzyılda ise fotoğraf, tarihi gelişiminde hiç görülmemiş bir yaygınlığa ulaştı. Çünkü teknolojik bir buluş olan fotoğraf, teknik geliştikçe gelişir ve değişikliğe uğrar. Dijital yani sayısal teknoloji, fotoğrafik görüntünün elde edilirliğini teknik uygulama olarak kolaylaştırırken, bilgisiz ve bilinçsizce çekilen fotoğraflarda görüntü kirliliğini oluşturup giderek çekilen fotoğrafların kalitesini de düşürdü. Böylece günümüzde herkes fotoğrafçı olabilirken fotoğraf sanatçısının kıtlığı dikkat çekicidir…

Günümüzdeki sayısal devrim sadece görsel bir üretimi değil, görsel birikim üzerine yoğun bir kurumsal ve kavramsal birikimi de getirmeliydi. Fotoğraf teknolojisinin sayısal teknolojiye dönüşmesiyle doğru fotoğrafa ulaşma yöntemleri kökünden değişmemiştir. Fotoğrafın temel doğruları uygulanan yöntemler farklılık gösterse de değişmez. Analog fotoğrafta uyguladığımız karanlık oda sistemi ve düzeltmelerimizi şimdi bilgisayar ortamındaki çeşitli programlar aracılığı ile uygulamaktayız. Fotoğrafta bir düşünce olgusu ve bilgi birikimi yoksa sonuç olumlu olmaz. Fotoğrafı, fotoğraf makinesi üretmez, bilgi ve kültür üretir. Sanat tarihi, felsefe, sosyoloji, psikoloji, antropoloji gibi farklı alanların katkısı olmadan anlamlı bir fotoğraf karesi elde edilemez.

Yine günümüzde güncelliğini devam ettiren deneysel, kurgusal, kavramsal, soyut, sayısal başkalaştırma gibi anlatım biçimleri karşımıza çıkıyor. Genelde bu görüntülerin hangi kuramsal temellere, doğru bilgi çerçevesinde oluşturulduğu açıklanmayıp, estetik kurallarının da uygulanmadığı görülmektedir. Sürekli devinim, değişim halindeki internet aracılığı ile ekranları başındaki çok geniş kitlelere ulaşan görsel dilimiz fotoğrafın bilgi ve uygulamalarının, sağlıklı yorumlara gereksinimi vardır. Bilgi ve görsel paylaşımdaki kolaylık nedeniyle hayatımızda büyük yer tutan internet ortamında herkes yanlış veya doğru bilgilerini yazma özgürlüğüne sahiptir. Böyle bir ortamda bilgi karmaşası ve kaos yaşamak kaçınılmazdır. Zannediyorum bu ortamdaki bireylerin bilgi ve birikimi artıp tecrübeleri çoğaldıkça paylaşılan bilgilerin güvenilirliği de artacaktır. Çünkü kişiliği oluşmuş sanatçılar, algıları, bilgileri ve bilinçleri oranında sundukları veya sunmak istediklerini estetik ve kuramsal olarak aktarabildiklerinde sanat dediğimiz kavram oluşacaktır.

Sanat, insanı insan yapan duyguların kaynağıdır. Gerçek sanat insanın duygularını sürekli arındıran yaşamdaki çirkinlikleri yok ederek güzellikleri ortaya çıkartandır. İnsanoğlu güzelliği arayış içerisindedir. Güzel fikri doğuştan vardır. Sevgi ve saygının olduğu yerde güzellikler kendiliğinden oluşacaktır. Güzel ile olumlu duyguların ve de gerçek ile sanatın örtüşmesi, yaradılışın temel ilkesidir. Diğer bir açıdan baktığımızda ise, bence sanat sıradan bir işin sunumu aşamasında izlenen fark veya farklılıklardan oluşanların toplamıdır. Fotoğraf ise kendi teknolojisindeki teknik gelişmelerin yeni olanaklarını kullanarak kendine özgü dilini öne çıkarmaktadır.

Fotoğraf: Halit Yıldırım

Dünden bu güne fotoğraf sanatını etkileyen faktörlerin neler olduğuna baktığımızda ise, 20. Yüzyıl başlarında ülkemizde oluşan, sanat hareketleri arasındaki en önemli fark; sanatın bir çoğaltma ve kopyalamaya dönüşmesidir. Fotoğraf, 1960 sonrası sanat hareketleri ve sanat akımlarında, en çok çoğaltılarak kullanılan malzemenin başında gelmektedir. Analog fotoğraf, bizlere sadece o anı değil toplumun içinde bulunduğu noktayı da gösterir. Aynı zamanda geçmişimizi, içinde bulunduğumuz zamanı ve geleceğimiz hakkında bizleri yönlendirir. Çekilen fotoğraflar çeken kişinin iç dünyasının, görüş ve yorum açısının izleyicilere yansımasıdır.

Günümüzde sayısal fotoğrafın kullanımının güncel olmasını etkileyen faktörler ise; dünyadaki bir takım dengelerin değişimi, sosyal bilimlerin duraksaması, siyaset bilimi ve sosyolojik yapıların değişiminin yanı sıra tüketim ekonomisine dayalı teknolojinin ön plana çıkmasıdır. İçinde bulunduğumuz bu teknolojik çağda reklamcılığında önemi büyüktür. Tüketilen ürünlerin cazibesini arttırabilmek için ürünün dış görünüşü sanatsal yollara başvurularak oluşturuluyor. Buradaki amaç daha sonraları marka imajını ön plana çıkartıp tüketimi arttırmaktır.

Fotoğraf: Avniye Genç

Bu yöntem sadece tüketilen ürün için değil aynı zamanda gerek sanat galerilerindeki eserler gerekse sanatçılar için de geçerlidir. Örneğin; Empresyonist eserlerin açık arttırmalarına rağbette düşmeler görülürken, Postmodern bir eserin ön plana çıkarak talebinin ve izleyicisinin arttığı gözlemlenebiliyor. Burada imaj ve değer oluşturmaya yönelik reklam ve medyanın yönlendirilmesi önem kazanıyor.

Günümüzde reklam dünyasında fotoğrafın yeri pek çoktur. Çünkü kişiye özel çekilmiş olan fotoğrafların da hem sanat akımlarını hem de sürrealizmin belirgin göstergeleri olan hayal dünyasının yanı sıra, bağımsız nesnelerin bir araya getirilmesi sonucu, beden ve nesnelerin yeniden yorumlanması ilgi çekmektedir.

Fotoğraf: Berna Yan

Genelde doğadaki ve yaşamın içindeki nesneler bize oldukları gibi görünürler. Çoğu kişi objelerin nasıl göründüklerini düşünmez ve merak etmez. Halbuki fotoğrafçılar çektikleri obje, insan veya mekanları doğrudan izleyicilerle paylaşır ve onların konuyla ilgisini, etkisini merak eder ve anlamaya çalışırlar.

Bazen de çekilen fotoğraflar, bilgisayar programları veya baskı teknikleriyle, görsel anlamda kişinin estetik duygularının katkıları sonucu değişik sanatsal çalışmalar ortaya çıkar. Bazı objeleri değişik şekillerde sunmak, bunları gören kişilerin farklı bakış açılarını geliştirip çok yönlü düşündürebilir. Bazen bir objenin renginin değiştirilmesi bile insan beyninde yeni algılamaların nedeni olabilir. Bir objeyi yansıması ile birlikte veya sadece bir bölümünü kullanmak, başka bir mekanda kullanmak, bir şeyin yerine koyarak başka objelere benzetmek kişilerde farkındalık duygusunu geliştirebilir.

Bu yazımda kullanılan fotoğraflar, Arel Üniversitesi Grafik Tasarım Bölümü Öğretim Görevlisi Serap Şahan Sokol'un öğrencilerine stüdyoda çektirmiş olduğu cam nesnelerin yorumlamalarından örnekler.