"Fotoğrafları nasıl değerlendirirsiniz?" sorusunun tarafıma sorulması üzerine bu konuda hazırladığım bir metni sizlerle paylaşmak istedim. Fotoğraf, iki farklı değerlendirme metodu ile yorumlanabilir. Bu değerlendirme metotlarından biri teknik açıdan değerlendirmedir. Diğeri ise; içerik analizi, biçimsel ve içeriksel değerlendirmedir. Fotoğraf karelerinde ilgi odağının belirlenmiş olup olmaması, değerlendirmede son derece önemlidir. Fotoğrafın değerlendirmesindeki bir diğer önemli nokta, ışığın kaynağıdır. Fotoğrafta kullanılan ışık doğal ya da yapay olabilir. Yapay ışık, düzeltme filtreleri veya sayısal sistemde bu ayarlar fotoğraf makinesinin üzerinde yapılabilir. Gün ışığında fotoğraf ise, ışık durumuna göre günün en uygun saatlerinde çekilmelidir. Işık en önemli etkenlerden biridir çünkü fotoğrafta üçüncü boyut ışık ile elde edilir. Kar, su, beyaz ve siyah zeminler pozlandırılırken bulunulan koşullara uygun olarak eksi veya artı pozlandırmalar yapılabilir. Kompozisyon kurallarına daima özen gösterilmelidir. Bu kurallar; ritmik yapı, ufuk çizgisi, doku ve detay, kontrast ayarı, doğru baskı, yalınlık (konu ile ilgisi olmayan ve leke dağılımının dengesini olumsuz etkileyen görüntülerin kadraj dışında bırakılması)

Optik bilgiler (Mimari çekimlerde perspektif bilgileri, renklerin uyumu veya zıtlığı)

Ton değerleri siyah-beyaz ve renkli baskılar için photoshop ve benzeri yazılımlarda yapılan işlemler v.b. olarak sıralanabilir. Fotoğrafa diğer bir açıdan baktığımızda ise fotoğraf, resim sanatına kıyasla daha kolay görünse de gerçek bu değildir. Fotoğraf, çekimlerinde sabır, titizlik, optik ve ışık bilgisinin yanı sıra estetik, kompozisyon ve öngörü isteyen bir iştir. Örneğin fotoğrafçının düşüncelerinin gerçekleşebilmesi için istenmeyen objelerin veya canlıların kadrajdan çıkıp gitmesini bekleme ve konuya bakış açısını belirlemek aynı zamanda ışığın durumunu da daima kontrol altında tutma mecburiyeti vardır. Çekilen fotoğraflar, bizleri günümüzden geçmişimize bağlar. Her bir fotoğraf karesi o kayıp zamanları bize yeniden yaşatan anları vurgularken izleyicinin de ilgisini çekip üzerinde düşündürmelidir.

Görüntülerin analizi; biçimsel ve içeriksel olarak yapılabilir. Biçimsel analiz, görüntünün estetik öğelerinin okunmasıdır. Bunlar; doku, çizgi, şekil, kontrastlık vb. estetik ve kompozisyon gibi öğelerin incelenmesi ve yorumlanmasıdır. Bu öğelere kısaca, fotoğraf okumalarındaki teknik analizler de diyebiliriz.

İçerik analizi:

Görüntülerden anlam çıkarabilmek için yapılan analizdir. Görüntünün düşünsel düzeyi ya da yapısıdır. Sanatçının görüntüyü oluşturduğu dönemin ve yerin tarihsel ve toplumsal durumu, görüntüyü okuyan kişinin siyasal, kültürel ve sanatsal birikimi son derece önemli bir role sahiptir. Bu değerlendirme yöntemi, kişisel olmayan, bilimsel bir bakış açısı gerektirir. Analiz etmek, ideolojik bir eylemdir. Söz konusu görüntü, sanat nesnesi olsa da olmasa da iletişim ile ilgilidir. Görsel iletişim en hızlı ve en kalıcı biçimde insanların belleklerinde yer alır ve etkiler. Siyaset, iktisat, sanat ve felsefe birbirinden soyutlanamaz. Öz'ü görüntüden, içeriği ise biçimden ayrı düşünemeyiz. Öz ile görünüşün özdeşliği, niceliği yani nesnelliği verirken, içerik ve biçim niteliği yani gerçekliği verir. Nesnel gerçeklik denilen kavrama da böyle ulaşılır. Görselleri analiz ederken; "Bu görselde ne var?", "Konusu nedir?", "Ne kadar başarılı?", "Neyi anlatmak istiyor?", "Sanat ürünü mü yoksa değil mi?" sorularının yanıtını ararız.

Nietzch'e insanlığın iki temel sorunu vardır: Adaletsizlik ve anlamsızlık. Birine karşı hukuku bulduk, diğerine karşı sanatı… Ama insanlar hukuka ulaşamadı, sanat ise insanlara. Bir nesnenin sanat olabilmesi için nitelik taşıması gerekmektedir. Bu nitelik, sanat eserinde bulunması gerekli olan kaideler ve temel kurallar ile kazanılabilir. Sanatı, imgeler aracılığı ile, gerçekliğin yeniden üretilebilmesi olarak düşünebiliriz. Gerçeklikten söz ettiğimizde ise, anlamaktan ve yorumlamaktan söz etmiş oluruz.

Teknik değerlendirmeler:

Teknik açıdan kompozisyonun değerlendirilmesinde en önemli noktalardan biri altın orandır. Kompozisyonun kuralı olan altın oran (altın kesit), (yaklaşık 2100 yıl önce) M.Ö. 1. Yüzyılda Romalı mimar Vitruvius tarafından konunun kitabı yazılmıştır. Günümüze kadar pek çok kişi tarafından bu konu ile ilgili kitaplar yazılmaya devam edilmiştir. Altın oran, Mısır ve Yunanlıların tüm sanat dallarında kullandıkları bir kuraldır. Formülü ise şudur: CB/AC= AB/CB= 1: 618Bu oranın değeri her ölçü için, 1.618 dir. Bu doğru parçasının (AB) altın orana uygun biçimde iki parçaya bölünmesi gerektiğinde, bu doğru öyle bir noktadan (C) bölünmelidir ki, küçük parçanın (AC) büyük parçaya (CB) oranı, küçük parçanın (CB) bütün doğruya (AB) oranına eşit olsun. Fibonacci sayı dizisindeki sayıların birbirleriyle oranı olan ve altın oran denilen 1,618 sayısı; doğada, sanatta ve hayatın her alanında görülen ve estetik ile bağdaştırılan bir sayıdır. Fibonacci dizisi, her sayının kendinden önceki sayı ile toplanması sonucu oluşan bir sayı dizisidir. Bu şekilde devam eden bu dizide sayılar birbirleriyle oranlandığında altın oran ortaya çıkar, yani bir sayı kendisinden önceki sayıya bölündüğünde altın orana gittikçe yaklaşan bir dizi elde edilir. Bu da bir Fibonacci dizisidir:4, 4, 8, 12, 20, 32, 52, … Çünkü Fibonacci dizisi herhangi iki sayıdan başlayabilir.

Kompozisyonu etkileyen faktörlerden bir diğeri ise, fotoğrafçının bakış ve yerleştirme açılarıdır. Düşey yerleştirilmiş bir kompozisyonda, dinamizm ve iddialılık duygusu, yatay yerleştirilmiş bir kompozisyonda ise sadelik duygusu ön plana çıkar. Kare içindeki diyagonal hareketler de bize dinamizmi algılatır. Bütün bu genel kuralların yanı sıra kompozisyon içindeki yatay, dikey ve diyagonal çizgilerin, dairesel formlar, üçgenler, kareler, dikdörtgenler gibi geometrik formlar da anlatmak istediğimiz mesajı iletebilmemizi kolaylaştırabilir ve güçlendirebilir ya da zayıflaştırabilir. Bu etkiler, altın oran düşünülmeden de kullanılabilir. Fakat hangi durumda olursa olsun, fotoğrafı oluşturanlar; optiğin bilinçli kullanımı, bakış açısı, netlik, ışık, renk, ton değerleri, net alan derinliği gibi doğru verilerden oluşan fotoğraf karesi, doğru ve etkileyici olacaktır.

Öldürülen gazeteci Hrant Dink davasının sonuçlanacağı sanılan celsede sanık Ogün Samast duruşmanın yapıldığı çocuk mahkemesi yargıçlarına sunduğu 16 sayfalık son savunmasında “Bu hukuki bir savunma değil felsefi bir savunmadır” diyerek, “Ayrıca sizler fenomen bir yargıçlar grubusunuz, beni anlayıp serbest bırakacağınızı umuyorum” demiş. Avukat da felsefi değil ama hukuki savunmasını verecekmiş.

Eskiden olsa son duruşma olacağı sanılan böyle bir duruşmada yargıçlar sanığa “karardan önce son bir diyeceğin var mı?” diye sorarlar. Sanık da birkaç cümle ile son sözlerini söylerdi. Günümüz o gün değil şimdi davalar bu sonu gelmez lafazanlıklar yüzünden on yıllarca sürebiliyor. Öyle ki dava sonuçlanmadan on yıllarca süren tutuklama suçun gerektirdiği süreleri aşabiliyor ya da bu arada yasalar değişiyor, zaman aşımları işliyor. Yargıya olan güven azalıyor, sanık tahliye ediliyor. Eskiden iddianamelerin binlerle sayfa tuttuğu onlarca klasör tutan metnin ve belgelerinin kamyonetlerle taşındığı görülmemiştir. Ayrıca dinleyenleri uzunluğu yüzünden yorup serseme çevirecek bu iddianamelerin kısaltılarak veya seanslar halinde tefrika edildiği de duyulmamıştır.

Hal böyle olunca herhalde her oturumun başında tıpkı TV dizilerinde olduğu gibi geçen bölüm özetinin verilmesi de gerekiyor olmalı ki, iddianın bütünlüğü kaybolmasın. Türkiye (belki de dünya) neden bir “miktar dünyası” haline geldi, kalite dünyası olacağına? Bu kaliteyi kaybettiğimiz, onun yerine miktardan etkilendiğimizin resmidir.

Fotoğraf: © Prof. Sabit Kalfagil – İstanbul fotoğraf albümünden

Bir fotoğrafa 30×40 cm büyüterek 70 santimetreden de bakabilirsiniz. 90×120 cm büyüterek 2 metreden de bakabilirsiniz. Her iki durumda da gördüğümüz tıpatıp aynıdır. Sadece eğer baskı agrandizörde yapılmışsa büyük baskı küçük baskıya oranla daha da kalitesiz yani kaba bir optik kalitede olur. Hal böyle iken (bir vakitlerin ünlü Amerikan fotoğrafçılarının 20×25 cm’lik sergi baskıları bir yana) baskılar çoğunlukla 30×40 civarında yapılırdı. Bugün bunlara nerede ise posta pulu gözüyle bakılıyor. Çok öğeli geniş açı fotoğraflarının bu kuralın dışında olduğunu elbette biliyorum. Burada değindiğim sorunun genelidir.

Günümüzde “her ne küçükse değersiz her ne büyükse değerlidir” yargısı nerede ise herkesçe kabul edilmiş görünüyor.

Öte yandan yerleşik ortak yargılara ve sağduyuya dayalı beğeni refleksinin hükümsüz kılındığı sanat ve sanat ürünleri hakkındaki değerlendirmenin ancak, aracı sanat bezirganlarınca yönetildiği günümüzde post modernizmin adına “çağdaş sanat” denen bulanık ortama dönüşmesi sayesinde neyin nitelikli neyin değerli olduğu bu aracılarca yönetilir oldu. Öyle ki, hiçbir görsel estetik içermeyen ve hiçbir şey anlatmayan nice fotoğraf devasa boyutlarda basılarak ve kuyruğuna bir öykü eklenerek müzayedelerde inanılmaz fiyatlara satılır oldu. O fotoğraflar görsel dille hiçbir şey anlatmadığı halde bu fotoğraf okuyucuları, öyküler uydurarak, kahve falı bakarcasına onları sözüm ona anlamlandırıyorlar. Bu olayların Andersen’in meşhur “çıplak kral” masalı ile farkı yoktur. Öte yandan bu aracıların beyaz kadın ticareti yapan aracılar kadar bile saygıyı hak etmediklerini düşünüyorum. Bunlar gerçekten bir şey söyleyen fotoğrafları okumaya kalktıklarında da fotoğrafçının asla kastetmediği, aklından bile geçirmediği anlamları kazı yaparak meydana çıkarabiliyorlar. Fotoğraf yazı dili gibi bir dildir. O dilin sözcükleri kavramları insanlığın bin yıllardır paylaştığı görsel öğelerdir. Bu öğeler seyirciye gördüğü eğitime ve dünya görüşüne bağlı olarak küçük farklılaşmalarla yaklaşık aynı şeyi söyler. Bir yabancı dil değildir, tercüman gerektirmez. Her kavramın ifade bulması için, onun yerleşik ve ortak simgelerle ifade edilmesi gerekir.

Meselenin böyle bir berraklığa kavuşması aracıları ve sanat spekülatörlerini gereksiz hale getireceği için bu görüşe hemen karşı çıkılması doğaldır. Öte yandan bu durum, eser karşısında seyirciyi yalnız bırakacağı için bu desteğe ihtiyaç duyan kimi “düşünce tembeli” izleyicinin de hoşuna gitmeyecektir.

Bu tezgahın yürüyebilmesi için bu sonuncu tip seyircilerin sayısının arttırılması, yola gelmeyecek olanların da kafalarının bir şekilde karıştırılmaması gerekir. Dikkat edilirse bu karışıklığı yaratanların içinde başarılı fotoğrafçıların sayısı yok denecek kadar azdır. Çünkü bu “ortamı bulandırma” işini başarıyla yürütecek kişi için fotoğrafla bir göbek bağının bulunmaması etik açıdan ona kolaylık sağlar. Vicdan sahibi bir fotoğrafçının bu işe soyunması oldukça zordur.

Fotoğraf alet ve yardımcı malzeme üretimi ile büyük bir sektördür. Tüketim ekonomisinin egemen olduğu günümüzde sektörün yaşaması, gerekli gereksiz herkesin bunları satın alması sağlanmalıdır. Bu ürünlerin sadece kendini sınamış ve başarılı bulmuş kimselere satılması ile yetinilemez. Herkesin bu işe bulaştırılması için başarı veya yetenek ölçütlerinin yok edilmesi gerekir. Bu strateji başarı ile yürütülmektedir. Önce özgünlük aşırı bireyselliğe dönüştü, “tek kişilik sanat ürünleri” ortaya çıktı. Sanatın bir başkaldırı olduğu özgürlüklerin sınırsız olması gereği sanatta ortak değerlerin inkarı, anlaşılma ihtiyacını ortadan kaldırdı. Tam bu noktada aracılara duyulan ihtiyaç ortaya çıktı. Sanatçı ile izleyici arasına giren bu bir tür “tercümanlar ve anlam yükleyicileri” belki de en çok yeteneksizlere iyi geldi. Çünkü bu “cerbezeli satıcılar” her türlü değersiz sanat ürününe bir kulp takarak ona, seyirciyi hayretlere düşürecek bir değer katabilirler. Böylece bu oluşum bir yandan sanayicilerle destekleniyor öte yandan yeteneksizlerce onaylanıyor.

Elli bin yıllık resim tarihi boyunca uzun bir dönem taa 19.yy ‘a kadar tıpkı son zamanlardaki gibi ya sanatçının adıyla ya da konunun öyküsü adıyla değerlendirilirken sanat tarihi bilimi ilk kez onları, nesnel görsel öğelere göre objektif bir değerlendirmeye almıştır. Bunun dışındaki değerlendirmelerin, öykülerle ve “kemiği olmayan dilin hüner bazlıkları” ile yoldan çıkma tehlikesi vardır.

Sanat tarihi ve sanat kavramları binlerce yıllık bir deneyim ve birikim sonunda elde edilmiştir. Bir buçuk yüz yıllık geçmişi olan fotoğraf sanatına kurumsal bir taban kazandırma yolundaki çabalar ister istemez resmin kazanımlarından yararlanacaktır. Buna razı olmayıp fotoğrafın büsbütün kendine özgü bir değerler sistemine kavuşması için vakit erkendir. Bilimde genellemeler, uzun uygulama birikimleri ile oluşabilir. Bu konudaki acelecilik edebiyat ve felsefe alanının kimi üyelerini buraya davet etmektedir. Bu alan için fotoğrafla akrabalığı olmayan, dolayısıyla kaybedecek bir şeyi de olmayan kişilerin esip savurması, fotoğrafı olduğundan başka algılamaları sadece ve sadece yukarıda andığımız iki kesimin hoşuna gidiyor. Bunlar sanayicilerle kaybedecek bir şeyi olmayan yeteneksizlerdir. Bunun en büyük tehlikesi dilin kemiğinin olmamasından gelir. Kahve falına bakan kişi nasıl küçük işaretlerden büyük sonuçlar çıkaracak, yakıştırmalarla konuşuyorsa, deyim yerindeyse bu fotoğraf yazarları asıl alanları olan edebiyat ve felsefenin kazanımlarını belki safdilce, belki hince istismar ederek seyircinin hayretini ve takdirini sömürecek şekilde sanat ürünündeki küçük işaretler ve yakıştırmalarla bakanları hayrette bırakacak şekilde ve bunları edebi ve felsefi bir salçaya batırarak bize sunuyorlar. Bu okumaların en az yarım sayfa süren uzun cümleleri ile okuyucuyu serseme çeviriyorlar. Üstelik bu metinler, çoğunlukla yabancı dilden tercüme edilmiş olarak önümüze geliyorlar. Hatta bazen orijinali İngilizce olan metnin içi başka yazarların Fransızca metinlerinden alıntı ya da aktarmalarla zenginleştirilmiş bulunuyor. Bu arada metin bazen bir, bazen de birden fazla tercümeden geçmiş oluyor. Bu arada yazıyı kimin tercüme ettiği de önem taşıyor. Şu soru bence çok önemli: “tercüme eden kişi, yazarın, bu cümle ile ne demek istediğini anlamış mı?” “Yoksa kelimelerin karşılıklarını bularak, Türkçe yeni bir cümle mi kurmuş?” bu iki şey birbirinden çok farklıdır. Bence işe yarar bir çeviri, yazarın ne dediğinin iyice anlaşıldığı ve bu fikrin Türkçe bir ifadeye kavuşturulması ile olur. Mot-a-mot tercüme hem kolaydır; hem de sadece yararsız değil aynı zamanda yanıltıcıdır.

Elli yılı aşkın süredir fotoğrafın içindeyim. Bir fotoğrafla onu anlatan metnin yan yana durduğu hiçbir kitapta bu metni yazanların fotoğrafı doğru okuduklarını daha da önemlisi fotoğrafın tadına vardıklarını görmedim. Fotoğraf hakkındaki bütün kitapların yazarlarının yabancılıkları hemen hissediliyordu. Bunun nedeni belki de bu kişilerin fotoğrafçılar arasından çıkmamış olmaları yüzündendir. Ama ben bunun için vaktin henüz erken olduğunu düşünüyorum.

Fotoğraf hakkında gerçek genellemelerin oluşması için uygulama birikimlerinin daha uzun süre mayalanması gerekiyor. Yoksa bu alan, boşluktan yararlanıp durumdan vazife çıkaran başka alan açıkgözlerinin kendilerine iş bulma alanı olmaktan öteye gitmeyecektir. Bu yazarlardan bazıları için fotoğraf, eskidikçe değer kazanan bir koleksiyon metasıdır. Kimine göre fotoğrafçı, anlattığı öykünün popülaritesi ile değer kazanır.

Kimine göre fotoğraf herkesin hemen okuyup anlayamayacağı bir yabancı dildir. Anlaşılması, bir uzmandan yardım almaya bağlıdır. Orada anlaşılır gibi görünen düz anlamın ötesinde zincirleme çağrışımların anahtarı olabilecek küçük detayları okuyup anlam yükleyecek bir okuyucuya ihtiyaç vardır. Bu açıklamaları, fotoğrafçının kendisi bile şaşkınlıkla dinlemek durumundadır. Kimilerine göre fotoğraf resmin estetik ölçütlerinin vesayetinden kurtulduğu ölçüde değerlidir. Bu bizi estetik düşmanı bu çizgiye, oradan da sıradanlığın sanatına götürür ki “contanperain” sanat, hemen hemen bu yoldadır. Bu anlayışa göre düzgün bir fotoğraf katı, alışılmış, klasik ve banal bir şeydir. İnsani olan ve değerli olan özensizlik ve sıradanlık; tıpkı kirli sakal, yırtık kot pantolon ve perişan bir gömlek gibi. Bazen bu “sözüm ona doğal” görünümünü tamamlayan kirli ve dağınık saç için ayna karşısında saatler harcanır. Bir zamanların Fransa’sında “Lesser-aller” denen bu dağınıklık yıllar önce demode olmuştu. Savaşta ve seyahatte doğal şartların zorlaması ile ortaya çıkan bu gibi görünümler tartışılmaz. Ama bunların bir makyaj sürecinden geçerek sahnelenmesi, insan onuru ile bağdaşacak bir şey değildir. Sanatın her dalında anlatımın derli toplu ve bir düzen içinde kompoze edilmesi, anlatımın bir gereğidir. Yoksa görsel estetik dediğimiz şey, çoğu insanın savunduğunun aksine bir süsleme, bir ek güzelleştirme değildir. Estetik, bir yönü ile işlevsel dolayısıyla da yapısaldır.

Fotoğrafta, bu başarıyı yakalayamamış örneklerin anlaşılması mümkün olmaz. Bunların ancak bir yorumcu aracılığı ile anlaşılabilir olması, anlamı değerli kılmaz. Yorumcunun orada keşfettiği müellifini bile hayrette bırakan derin anlamlar sadece ve sadece uydurmadır. Tek tek fotoğrafların okunmasında içine düşülen bu samimiyetsizlik fotoğraf üzerine kapsamlı bir kitap yazmaya kalkılınca kendini daha çok gösterir. Genellikle fotoğraf alanının dışından gazel okuyan bu tip yazarlar yaptıkları sonu gelmez alıntılar ve göndermelerle konunun etrafında dolaşmakta ve bir cümle ile ifade edilecek açık seçik bir sözü sayfalara yaymaktadırlar. Bana göre fotoğrafın soyluluğu alçakgönüllü ve yalın dilinden gelir. Ama bu sadelik kimilerine basitlik gibi gelebilir. Kim bilir; onlar Yunus’un şiirlerini de basit buluyor olabilirler.